راهنمای معاینه پرندگان و چکاپ (طوطی، عروس هلندی، کاسکو و…)

خیلی از فروشندگان پرنده، اعتقادی به مراقبت های پزشکی برای پرندگان ندارند و با تمسک به این اعتقاد نابه جا خیال خود و خریدار را راحت می کنند. اما برخلاف تصور عام، پرنده ها هم به چکاپ سلامتی روتین نیازمندند. اولین معاینات سلامتی برای پرنده، باید بعد از خریداری او انجام شود و در صورتی که مشکل یا بیماری خاصی نداشت، سالی دو و حداقل یک بار کافی است که او را به دامپزشک متخصص پرندگان نشان دهید.

بیشتر پرندگانی که در محیطی سالم زندگی کرده و خوراک خوبی دارند، مراقبت های پزشکی چندانی نمی خواهند و همین چکاپ روتین کفایت می کند. تجویز واکسن کشته بیماری نیوکاسل تقریبا در تمامی گونه های پرنده خانگی هر شش تا ۱۰ ماه یکبار تا آخر عمر آنها ضرورت دارد با این وجود، مانند هر موجود دیگری دچار بیماری خواهند شد. برای پیشگیری از این بیماری ها و شناسایی علایم آن قبل از جدی شدن، معاینه ضروری به نظر می رسد. به خصوص که نشانه های ظاهری بیماری را خیلی دیر نشان می دهند.

پرندگان اغلب تمایل دارند بیماریشان را پنهان کنند. این تمایل از تلاش شان برای بقا بر می آید. پرندگان بیمار، طعمه سهل الوصول تری برای شکارچیان هستند و پرنده برای دور ماندن از این خطر، حتی اگر بیمار هم باشد سعی می کند در ظاهرش این بیماری را پنهان کند. به همین دلیل است که وقتی پرنده ملتفت توجه و نگاه شما به خودش می شود، هوشیار و قبراق می ایستد و پرهایش را صاف می گیرد. اما پرنده ای که بیمار است، بعد از اینکه خیالش راحت شد که دیگر زیر ذره بین نگاه شما نیست، قوز می کند و پرهایش را پف می دهد.

در برخی اوقات این قوز کردن و پرهای پف دار، نشانه بیماری است. اما اغلب افراد از این موضوع مطلع نیستند. اینها نشانه هایی است که متخصص متوجه آنها می شود و بر اساس آن و با مشاهده نشانه های تکمیلی، پرنده را برای بیماری معاینه می کند.

اگر معاینات سالانه و روتین برای پرنده وجود نداشته باشد، با توجه به تمایل او برای پنهان کردن بیماری، زمانی فرد متوجه این بیماری خواهد شد که دیگر پیشرفت کرده و درمان ممکن سخت شده است. در واقع بیماری این قدر حاد شده که پرنده دیگر قادر به پنهان کردنش نیست. با انجام معاینات و با تشخیص دامپزشک، این امکان وجود خواهد داشت که قبل از پیشرفت بیماری، درمان آغاز شده و آزمایش های تکمیلی برای تشخیص دقیق تر شوند.

پرندگان اغلب تمایل دارند بیماری شان را پنهان کنند. این تمایل از تلاششان برای بقا بر می آید. پرندگان بیمار، طعمه سهل الوصول تری برای شکارچیان هستند و پرنده برای دور ماندن از این خطر، حتی اگر بیمار هم باشد سعی می کند در ظاهرش این بیماری را پنهان کند.

معاینه فیزیکی همچنان که قبل تر گفته شد، به منظور شناسایی علایم و پیشگیری از بیماری است. در این معاینات، ویژگی های ظاهری پرنده مورد بررسی قرار می گیرد و متخصص بسته به نژاد، سن و محیط زندگی او اطلاعاتش درباره وضعیت پرنده را کامل می کند.

در انجام این معاینات اغلب از یک همکار کمک گرفته می شود تا کار به سرعت انجام شود. معاینه پرنده نباید بیش از ۱۰ دقیقه طول بکشد مبادا که استرس زیاد، کار دست پرنده و شما بدهد. در این ۱۰ دقیقه، دامپزشک و همکارش تمام حرکات، رفتارها، مدل ایستادن، حالت نشستن، وضعیت پرها، حالت دهان، دامنه حرکتی پرنده، ناحیه تناسلی، مفاصل، وضعیت تقارن مفاصل، ترشحات بینی و… را بررسی می کند و با در نظر گرفتن ویژگی های سنی، نژادی، نوع غذا و … به دنبال علایم و نشانه هایی مثل پف کردن، قوز کردن، بسته شدن چشم، جمع کردن سر زیر بال، لرز، عدم تعادل پرنده هنگام نشستن، تغییرات وزنی، وضعیت غیرعادی عمومی پوست و پر، عدم تقارن و صافی ناخن و منقار، وضعیت بال ها و پنجه ها، خم شدن، خشکی پوست و خواهد بود.

او محل زندگی پرنده را هم به دقت وارسی می کند تا مدفوع او و وضعیت بهداشتش را ببیند و اگر نشانه ای از خطر وجود داشت، اقدامات پیشگیرانه یا درمانی را اعمال کند. به همین دلیل از شما خواسته می شود قفس او را همراه تمامی محتویاتش (شامل کاغذهایی که کف قفس می اندازید و…) حین معاینات روتین همراه با خود ببرید.

در این معاینات، ویژگی های ظاهری پرنده مورد بررسی قرار می گیرد و متخصص بسته به نژاد، سن و محیط زندگی او اطلاعاتش درباره وضعیت پرنده را کامل می کند. در انجام این معاینات اغلب از یک همکار کمک گرفته می شود تا کار به سرعت انجام شود.

در معاینه روتین، اولویت بر این است که پرنده در حالت نشسته قرار بگیرد و آرام باشد. بعد وضعیت تنفسی، نفس نفس زدن، وضعیت دهان (باز و بسته بودن) موقع نفس زدن، وضعیت دم، تلاش برای تنفس، تنفس صدادار و.. او مشاهده می شود. در صورت مشاهده دلیلی برای وجود اختلالات تنفسی شاید لازم باشد مختصری به او دست هم بزند.

پرنده ها معمولا موقع ورود به کلینیک، پرهاشان را صاف قرار می دهند. او صبر می کند تا زمانی بگذرد و پرنده به حال عادی اش برگردد. در طول این مدت، دامپزشک بسته به اینکه پرنده از چه گونه ای است و چه عادات و تربیتی دارد، معاینات را انجام می دهد. ممکن است بتواند او را لمس کند یا نه. یا با توجه به اطلاعاتی که صاحب پرنده می دهد، ممکن است از حوله برای گرفتنش استفاده کند.

این در حالتی است که فرد پرنده را به این وضع گرفتن عادت داده باشد و حوله برای او احساس خطر ایجاد نکند. حتی گاهی لازم می شود خود فرد در امر معاینه دخالت کند تا کمترین استرس وارد شود. طی تمام این اتفاقات، وضعیت روانی پرنده هم مورد بررسی قرار می گیرد. متخصص پرنده میداند که معاینه برای هر پرنده به شکلی متفاوت است. مثلا طوطی های آفریقایی خاکستری، مستعد ترسیدن شدید هستند و برای همین دامپزشک حین معاینه، خویشتنداری کرده و با صدای آرام حرف می زند و از تماس چشمی با حیوان پرهیز می کند می بینید.

آزمایش خون به دامپزشک و ما این امکان را می دهد که علاوه بر وضعیت ظاهری، درون بدن پرنده را هم ببینیم. چه پرنده سالم باشد، چه بیمار، این آزمایش برای او و ما مفید خواهد بود. در صورت وجود بیماری درمان آغاز می شود و در صورت سلامت، همیشه نمونه ای از وضعیت او موجود است.

خوب است که پرنده را برای این چکاپ ها پیش متخصص پرندگان ببرید که اطلاعات کاملی از انواع پرنده دارد و می داند چه شیوه ای را برای معاینه در پیش بگیرد. اوست که می داند کاکاتوی چتری، در هر سنی هم که باشد هراسی از لمس شدن ندارد و (اغلب) اجازه میدهد دامپزشک او را بغل کرده و ضمن نوازش کردن معاینه اش کند.

او حتی اجازه خواهد داد که دهانش را باز کنند و معاینه کاملی از وضعیت منقار و دهانش به دست آورند. در عوض، همین پرنده علاقه ای به نشستن روی دست ندارد. برخلاف گونه های آمازونی که اغلب در ارتفاع پایین روی دست می ایستند، اما اجازه نمیدهند بغلشان کنند.

در هر حال و با وجود تمام این تفاوت ها در معاینه، دامپزشک، رفتارها، عکس العملها، وضعیت نفس زدن، قلب و… را بررسی می کند. اگر وضعیت تنفسی به هم ریخته و پرنده استرس شدید گرفته باشد، ممکن است او را به داخل قفس برگرداند تا آرام شود. چون گاهی استرس مانع درست نفس کشیدن پرنده می شود و تشخیص وضعیت قلب و ریه دقیق نخواهد بود.

از آنجایی که پرندگان به سختی تغییر ولمس را می پذیرند، گاهی ممکن است او را در محیطی مرطوب و پر اکسیژن قرار دهد و سپس معاینه اش کند. تمام این اصول و اقدامات به این معناست که انجام معاینات روتین برای پرنده اهمیت زیادی دارد و کوچکترین مسائل لحاظ می شود تا معاینه دقیق و کاملی انجام شود.

آزمایش خون به دامپزشک و ما این امکان را می دهد که علاوه بر وضعیت ظاهری، درون بدن پرنده را هم ببینیم. چه پرنده سالم باشد، چه بیمار، این آزمایش برای او و ما مفید خواهد بود. در صورت وجود بیماری درمان آغاز می شود و در صورت سلامت، همیشه نمونه ای از وضعیت او موجود است تا در دفعات بعدی مراجعه و آزمایش های بعدی، بتوانیم آنها را با هم مقایسه و متوجه تغییرات فیزیولوژیکی شویم. عفونتها، بیماری های ویروسی، انگل خون و حتی وضعیت عملکرد کلیه، اختلالات کبدی، بیماری لوزالمعده…. از طریق همین آزمایش ها مشخص خواهد شد.

هماتولوژی و آزمایش خون در پرندگان، ضروری تر از سایر حیوانات است؛ چرا که معاینات فیزیکی معمولا این قدرهادقیق نیست و اغلب بیماری هاهم کمتر در ظاهر خودشان را نشان می دهند. در این آزمایش ها مقدار خونی که از پرنده کشیده می شود، به وزن و وضعیت سلامت او بستگی دارد.

به طور کلی، مقدار خونی که گرفته می شود، حدود یک درصد کل وزن بدن اوست و مایع بولوسی که از او می گیرند نصف این مقدار است. معمولا برای این کار از رگ سمت راست گردن استفاده می کنند که بزرگتر از رگ سمت چپ است هر از چندگاهی از رگهای دیگری هم خون گرفته می شود. برام خونگیری از گونه های کوچکتر، قبل از گرفتن خون، به سرنگ ماده ضد انعقاد می زنند تا کار راحت تر انجام شود.

با بررسی فاکتورهای موجود در خون، دامپزشک می تواند بیماری های احتمالی پرنده یا در معرض خطر بودنش را متوجه ش ود. مثلا بالا بودن بودن سطح اسید اوریک می تواند نشانه مشکلات کلیوی یانشانه ای از ابتلا به نقرس مفصلی باشد. دامپزشک با این تشخیص به پرنده دارو و درمان مخصوص، تجویز می کند. تست تب طوطی یا کلامیدیا (که قابل انتقال به انسان هم هست) از جمله تستهایی است که به صورت تکمیلی برای پرنده انجام می شود.

پرنده ممکن است ناقل این بیماری باشد اما هیچ نشانه ظاهری از آن بروز ندهد. تست بیماری منقار طوطی هم یکی دیگر از این تست های تکمیلی است که با انجام آن می توان از احتمالات بالقوه مطلع شد. تست ها و واکسنهایی هم برای برخی بیماریها مثل ویروس پولیوما وجود دارد که با توجه به تشخیص دامپزشک ممکن است انجام شود. علاوه بر این، آزمایش مدفوع هم به طور روتین انجام می شود. به خصوص اگر وضعیت ظاهری مدفوع مشکوک به نظر برسد.

نویسنده: زهرا الوندی