سرطان در بین حیوانات بسیار شایع است و در بسیاری از موارد میزان مرگ و میر ناشی از آن مشابه انسانهاست. سگها و گربهها میتوانند به اشکال مختلف سرطان مبتلا شوند و از طرف دیگر دود سیگاری که توسط صاحب آنها ایجاد میشود، میتواند باعث ایجاد سرطان در حیوانات خانگی شود.
حیوانات وحشی هم به سرطان مبتلا میشوند به عنوان مثال بسیاری از شیطانهای تاسمانی تومورهای تخریب کننده صورت دارند که مسری است و میتواند در صورت تماس با شیطان تاسمانی دیگر بیماری را منتقل کند.
در این بین اقیانوسهای آلوده نیز مزید بر علتاند، یک جمعیت از شیرهای دریایی کالیفرنیا شناخته شدهاند که به دلیل آلودگیهای مواد اورگانیک یا آلی به سرطان دستگاه ادراری تناسلی مبتلا شدهاند که سبب فلجی و در نهایت مرگ میشود.
در کانادا،دومین علت مرگ و میر برای نهنگهای خاویاری سرطان lawrence در مدخل تنگه روده است ( ۲۷درصد (و با وجود باورهای نادرستی که مبنی بر ابتلای کوسهها بر سرطان بود مشخص شد که آنها میتوانند به یک شکل از سرطان پوست به نام ملانوما مبتلا شوند.
با این حال استثناهایی هم وجود دارد، به نظر میرسد تعداد محدودی از حیوانات یا به ندرت سرطان میگیرند یا اصلا به هیچ نوع سرطانی مبتلا نمیشوند دانستن علت این موضوع میتواند در در درمان یا حتی در پیشگیری از سرطان به ما کمک کند.
سرطان زمانی اتفاق میافتد که سلولهای به ظاهر نرمال به طور غیر قابل کنترل زیاد شوند معمولا سلولهای پیر یا آسیب دیده از بین میروند اما گاهی یکی از این سلولها به تکثیر خود ادامه میدهد و سلول های غیرعادی بیشتری ایجاد میشوند که نتیجه این امر ایجاد تومور است.
در یک نظریه، این امر بایستی مانند یک بازی اعداد ساده باشد .هر چه تعداد سلولهای یک اورگانیسم بیشتر باشد و عمر طولانیتری داشته باشد احتمال اینکه یکی از سلول ها از طریق جهش تسلیم سرطان بشود بیشتر است .
به عنوان مثال افراد بلندتر نسبت به افراد کوتاه تر بیشتر مستعد ابتلا به سرطان هستند .این قضیه در رابطه با سگهای درشت نیز صادق است اما به نظر میرسد که تمام سلول ها به یک اندازه به سرطان مبتلا نمیشوند .تعداد سلولهای تشکیل دهنده فیل نسبت به ما چندین تریلیون بیشتر است و مدت زمان بیشتری هم عمر میکند .این در حالی است که درصد ابتلا به سرطان در آنها کمتر است به این نظریه پارادوکس پتو میگویند، ریچارد پتو محققی بود که متوجه شد شیوع سرطان ربطی به اندازه بدن ندارد.
تنها حدود ۵ درصد فیلها به دلیل سرطان میمیرند این درصد به طور قابل توجهی پایین است به خصوص وقتی میدانیم از هر ۵ انسان ۱ نفر به دلیل سرطان میمیرد .بخشی از تفسیری که در اکتبر ۲۰۱۵ ارائه شد این است که ژنوم فیلها شامل تعداد زیادی از یک ژن مبارزه کننده با سرطان است نام این ژن پی ۵۳ است که در واقع از ایجاد تومور جلوگیری میکند اغلب پستانداران از جمله انسان این ژن را دارند ولی ما فقط یک کپی از آن را داریم در حالی که فیل ها ۲۰ کپی این ژن را در ژنوم خود جای دادهاند.
وینست لینش معتقد است این ژن دو کار انجام میدهد:
۱. از تکثیر سلولها جلوگیری میکند تا سلولها فرصت کامل برای ترمیم واصلاح خود داشته باشند.
۲. اگر سلول نتواند ژن را اصلاح کند، به سرعت سلول را وادار به خودکشی میکنند که به آن آپاپتوز میگویند.
به گفته لینش، ما توانستیم داروهایی بسازیم که از رویدادهایی که در مورد فیلها رخ میدهد تقلید کند که یکی از این داروها نوتلین است که از پروتئین پی ۵۳ در برابر تخریب محافظت میکند و آن را به ادامه کار ترغیب میکند اگر فیلها به ندرت سرطان میگیرند، نهنگ سر گنده از آن هم کمتر سرطان میگیرند این قضیه بسیار شگفت آور است چون به نظر می رسد که احتمال ابتلا به سرطان در آن ها بالا باشد .علاوه بر اینکه آنها خود بزرگترین حیوانات زنده هستند، طول عمر زیادی هم دارند گاهی تا بیشتر از ۲۰۰ سال عمر میکنند این بدان معنی است که سلولهای آن ها فرصتهای زیادی برای جهش و سرطانی شدن سلول دارند اما خیلی به ندرت این اتفاق میافتد.
ورا گوربوناوا از دانشگاه روچستر نیویورک تعدادی از سلولهای نهنگ سرگنده را در آزمایشگاه خود نگهداری میکند او تا کنون نتوانسته این سلولها را به سلول سرطانی تبدیل کند او میگوید: سرطانی کردن سلولهای انسان بسیار راحتتر از نهنگهای سر گنده است و ما علت آن را نمیدانیم هنگامی که محققان ژنوم نهنگ سر گنده را در سال ۲۰۱۵ بررسی کردند و متوجه جهشهایی شدن که به دی ان ای کمک میکند تا آسیب نبیند و در نهایت حیوان را از ابتلا به سرطان دور نگه دارد.
بسیاری از حیوانات راههایی برای به تعویق انداختن مرگشان پیدا کردهاند، دانستن راز عمر طولانی نهنگ سرگنده و موش کور برهنه میتواند به ما درزمینه داشتن زندگی طولانی تر و سالم تر کمک کند .
ژوآئو پدرو از دانشگاه لیورپول انگلیس معتقد است برای اینکه ببینیم آیا این ژنها در برابر بیماریهای مرتبط با سن میتواند از دی ان ایها محافظت کند یا حتی طول عمر را افزایش دهد، مطالعه روی موشها بسیار میتواند مناسب باشد.
تا به امروز ما دقیقا نمیدانیم کدام ژنها در این امر دخالت دارند اما سر انجام باید بتوانیم ژنهای نهنگ سر گنده را به موشها القا کنیم تا ببینیم کدام ژن هامفید هستند .از طرف دیگر حیوانات کوچک تر هم پارادوکس پتو را نشان میدهند برای مثال موشها به شدت مستعد ابتلا به سرطاناند.
آنها زندگی کوتاهی دارن و بدنشان از تعداد کمتری سلول تشکیل شده است اما این سرنوشت همه موشها نیست برای مثال موشهای کور برهنه این سرنوشت را به چالش کشیده و یکی از امیدهای ما برای درمان سرطان است .موش کور برهنه ظاهری عجیب دارد:چروکیده و بدون مو با دندانهای پیش بزرگ.
اما آنها تا ۳۰سال عمر میکنند که برای این جثه بسیار طولانی میباشد.آنها دارای مکانیسم طبیعی دفاعی علیه سرطان هستند بعد از چندین دهه مطالعه و تحقیق هیچ موش برهنهای یافت نشد که مبتلا به تومور باشد .در سال ۲۰۱۳ گوربوناوا و همکارانش دریافتند که موش کور برهنه مولکول خاصی تولید میکند که از رشد تومور سرطانی جلوگیری میکند که به این ماده غلیظ قندی که در فضای بین سلولهاست هیالورونان میگویند حتی اگرسلولها دچار جهش شوند .هیالورونان مانع تقسیم شدن سلولهای سرطانی میشود.
هیالورونان در انسان هم وجود دارد اما تفاوتهایی در این بین وجود دارد .در موشهای کور برهنه این سلولها طویلترند و تعداد بیشتری هستند ما در حال حاضر به دنبال راههای هستیم که تولید این سلولها را در انسان شبیه سازی کنیم، پایه و اساس این درمان تا پنج سال آینده در بازار عرضه میشود در واقع هیالورونان در حال حاضر در کلینیکها استفاده میشود و ما فقط به زنجیره بلند این سلول در موش کوربرهنه نیاز داریم.
اگر چه این موضوع بسیار امید بخش است ولی ما نباید نسبت به جلوگیری از سرطان هیجان زده باشیم .مشکل این است که آیا درمان با این سلول ها در انسان به خوبی عمل میکند یا خیر .موش کور برهنه با ما تفاوت دارد و ما نمیدانیم چه مقدار هیالورونان بیشتر روی ما اثر میگذارد.
دیوید ویل معتقد است که حتما دلیلی وجود دارد که تعداد این سلولها در انسان کم است و شاید تعداد زیاد آن برای بدن ما سمی باشد .در رابطه با دستکاری ژنتیکی نیز این موضوع صادق است .طرز بیان ژنها در بدن ما حاصل صدها هزار سال تکامل است و ژنی که ممکن است در موش کور برهنه باعث جلوگیری از سرطان شود ممکن است موجب بیماریزایی در انسان شود .به عقیده ویل ما نمیدانیم نتیجه چه خواهد بود تا زمانی که بتوانیم این ژنهارا دستکاری کنیم .این روشها که به نظر میرسد یک درمان موثر باشد در واقع حاصل پژوهش بر روی بدن یک موجود زنده دیگر است و ممکن است در گونههای دیگر ناسازگاری ایجاد شود.
برای مثال در سال ۲۰۰۲در یک پژوهش ژنتیکی موشهایی تولید شد که تعداد زیادی ژن پی۵۳ داشتند، این تغییر مقاومت آنهارا در برابر سرطان افزایش داد اما این موشها به سرعت پیر میشدند ودر سنین پایین نمیتوانستند زاد و ولد کنند همچنین برخی از ارگانهای داخلی هم به مقدار قابل توجهی کوچکتر شده بودند.
این مشکلات احتمالا به خاطر مقدار زیادی ژن پی ۵۳ بود در سال ۲۰۰۷ محققان موشهایی را پرورش دادند که فقط یک کپی از این ژن بیشتر داشتند این موشها هم بیشتر عمر میکردند و هم عوارض جانبی موش های قبلی را نداشتند .با این وجود لینش درباره اهمیت کارهایی که ورژن های اضافی این ژنها میتواند با انسان انجام دهد پافشاری میکند او معتقد است اگر این کپیهای اضافه مفید بودند در طی سیر تکامل خودشان ایجاد میشدند ونیازی به دستکاری ژنتیکی نبود در مورد فیلها ژنهای اضافه با وجود داشتن زیان در کل بسیار سودمند بودهاند که این موضوع در بیولوژی تکامل بسیار ارزشمند است .به همین دلیل احتمالا فیلها راههایی را استنتاج کردهاند که توانستند بر این اثرات منفی چیره شوند اما در انسان چنین سازشهایی بهوجود نیامده است .با این اوصاف محققان در حال پیشروی هستند طبق گفتههای لینش ما نیاز به شناخت پایه و اساس بیولوژی داریم وگرنه هیچ راه دیگری برای مداخله ما در طبیعت وجود ندارد به ویژه وقتی میبینیم که این دخالتها با مشکل مواجه میشود.
نویسنده: نازنین کثیری نیا و احمد جهانیان
