فرق چیتا با یوزپلنگ چیست؟ (بررسی کامل + عکس)

یوزپلنگ یا همان یوز (معروف به چیتا)، از پستانداران مهره‌دار است که جزو خانواده گربه‌سانان محسوب می‌شود. مناطقی که می‌توان از وجود یوز یا چیتا در آن اشاره کرد آفریقا، بخشی از آسیای مرکزی و شبه قاره هند است که جمعیت آن به شدت در حال کاهش است. در این میان گونه یوزپلنگ آسیایی در آستانه انقراض قرار دارد به نحوی که تعداد بسیار محدودی از آن در ایران زندگی می‌کنند.

هیچ تفاوتی وجود ندارد! چیتا نام انگلیسی و یوزپلنگ نام فارسی این حیوان است.

بسیاری از افراد یوزپلنگ (چیتا) را با پلنگ اشتباه می‌گیرند، در حالی که این دو حیوان از نظر ساختار بدنی، رفتار و ظاهر تفاوت‌های بنیادینی با هم دارند. اگر در طبیعت یا باغ‌وحش با این گربه‌سانان روبرو شدید، با دقت به ۳ نشانه زیر می‌توانید به سرعت آن‌ها را از هم تشخیص دهید:

۱. خط اشک (مهم‌ترین تفاوت) واضح‌ترین تفاوت در صورت آن‌هاست. یوزپلنگ دارای دو خط سیاه ضخیم است که از گوشه داخلی چشم‌ها تا کنار دهان کشیده شده است. این خطوط که به «خط اشک» معروف هستند، مثل عینک دودی عمل کرده و با جذب نور خورشید، مانع از انعکاس نور در چشمان چیتا هنگام شکار در روز می‌شوند. پلنگ‌ها فاقد این خط اشک هستند.

۲. شکل خال‌ها با اینکه هر دو خال‌دار هستند، اما الگوی آن‌ها کاملاً متفاوت است:

• یوزپلنگ: دارای خال‌های گرد، توپر، سیاه و کوچک است که به صورت پراکنده روی بدن قرار دارند.
• پلنگ: دارای خال‌هایی به شکل «گل» یا «رز» است. این خال‌ها توخالی هستند (یعنی وسط آن‌ها همرنگ پوست بدن است) و حاشیه‌ای تیره دارند.

۳. ساختار بدن (سرعت در برابر قدرت)

• یوزپلنگ (چیتا): بدنی کشیده، لاغر و شبیه به سگ‌های تازی دارد. قفسه سینه عمیق و کمری باریک برای رسیدن به حداکثر سرعت طراحی شده است. یوزپلنگ پنجه‌هایی دارد که کاملاً جمع نمی‌شوند (مانند استوک کفش دوندگی) تا اصطکاک لازم برای دویدن را ایجاد کنند.
• پلنگ: بدنی عضلانی، کوتاه‌تر و تنومندتر دارد. پلنگ‌ها قدرت بدنی بسیار بالایی دارند و می‌توانند شکاری سنگین‌تر از وزن خود را به بالای درخت بکشند، کاری که از عهده یوزپلنگ خارج است.

۴. زمان شکار یوزپلنگ‌ها معمولاً «روزگرد» هستند و هنگام روشنایی شکار می‌کنند تا با شیرها و کفتارها روبرو نشوند. اما پلنگ‌ها بیشتر «شب‌گرد» هستند و در تاریکی به شکار می‌پردازند.

یوزپلنگ (چیتا) زمانی در بسیاری از مناطق آسیا از جمله عربستان، پاکستان، افغانستان و هند بسیار زیاد بود اما در ایران و شبه قاره هند خیلی بیشتر بود. ظاهرا امپراطور مغول هند، اکبر شاه، بیش از ۱۰۰۰ قلاده چیتا به صورت همزمان داشته است.

یوزپلنگ آسیایی که روزگاری در گستره وسیعی از قاره آسیا می‌زیست، امروزه تنها در ایران نفس می‌کشد. در واقع، ایران آخرین پناهگاه و تنها زیستگاه باقی‌مانده یوز آسیایی در کل جهان است و اگر این گونه در ایران منقرض شود، پرونده یوز آسیایی برای همیشه بسته خواهد شد.

آمار نگران‌کننده جمعیت

در حالی که در دهه‌های گذشته تخمین زده می‌شد حدود ۶۰ تا ۱۰۰ قلاده یوز در ایران وجود داشته باشد، آمارهای جدید بسیار نگران‌کننده‌تر است. بر اساس جدیدترین پایش‌ها و تصاویر ثبت شده توسط دوربین‌های تله‌ای در زیستگاه‌های اصلی (مانند پارک ملی توران در سمنان)، تخمین زده می‌شود که تعداد یوزپلنگ‌های بالغ باقی‌مانده در طبیعت کمتر از ۳۰ قلاده باشد. این وضعیت، یوزپلنگ ایرانی را در رده «به شدت در معرض انقراض» (Critically Endangered) قرار داده است.

پیروز؛ نمادی که جهانی شد

در سال‌های اخیر، تلاش‌های زیادی برای تکثیر در اسارت انجام شد که معروف‌ترین آن‌ها تولد «پیروز» بود. پیروز، فرزند «ایران» (یوزپلنگ ماده) و «فیروز» (یوزپلنگ نر)، به نمادی ملی برای حفاظت از محیط زیست تبدیل شد و توجه میلیون‌ها نفر را به وضعیت بحرانی این حیوان جلب کرد. اگرچه پیروز متاسفانه تلف شد، اما داستان او باعث شد تا اهمیت حفظ زیستگاه‌های طبیعی و محافظت از بازماندگان نسل یوزپلنگ در توران و میاندشت، بیش از پیش برای مردم و مسئولین روشن شود.

یوزپلنگ آرام آرام و درحالیکه شکارش را زیر نظر گرفته، به سمت آن می‌رود. آنقدر ماهرانه و بی سر و صدا نزدیک می‌شود تا قوچ به وجودش شک نکند و حتی گاهی اوقات که سرش را بالا کرده و به سمت او نگاه می‌کند، یوزپلنگ آنقدر در جای خود بی‌حرکت می‌ماند تا جانور دوباره مشغول خوردن شود.

پوست زیبا و خالدارش، باعث چنان استتار فوق العاده‌ای شده که دیدن آن را در میان سنگ‌ها و بوته‌های کوتاه و بلند غیرممکن ساخته است. آنقدر به قوچ نزدیک می‌شود تا به فاصله مناسبی برسد. در این لحظه، با تمام قوا به سمت قربانی غافلگیر شده خود می‌دود، دویدنی که بیشتر به پرواز می‌ماند! دست‌ها و پاهای بلند و ظریف جانور که با هماهنگی خاصی بر زمین فرود می‌آید و ستون فقرات آن با انعطاف‌پذیری زیادی که دارد، باعث می‌شوند که جانور بتواند گام‌هایی به طول ۷ متر بر دارد و با این گام‌ها، ظرف ۲ ثانیه سرعت خود را از حالت ایستاده به ۷۰ کیلومتر در ساعت برساند، رکوردی که حتی برای بهترین اتومبیل‌های فرمول یک هم شاید دست نیافتنی باشد! قوچ برای فرار از دست شکارچی تندرو خودش مجبور می‌شود به سوی ارتفاعات بگریزد، ولی یوزپلنگ به سادگی خود را به قوچ رسانده و مانع از فرار آن می‌شود. با دست به زیر پایش زده تا به زمین بخورد و بعد دندان‌های نیش خود را در گلوی قوچ بخت برگشته فرو می‌کند تا جانور ….
بدین‌سان، یکی از بدیع‌ترین و زیباترین نمایشنامه‌های خلقت به اجرا درمی‌آید!

تقریبا در هر جایی که سخنی از یوزپلنگ به میان آمده و یا مطلبی راجع به آن نوشته می‌شود، اولین چیزی که گفته می‌شود و یا ذهن شنونده یا خواننده را به خود معطوف می‌کند، آن است که “یوزپلنگ سریع‌ترین پستاندار جهان است!”. در واقع شاید بتوان گفت همه این جانور را با سرعت بالای آن می‌شناسند و مهم‌ترین دلیل معروفیت آن، همین قابلیت است. ولی شاید کمتر کسی به این فکر کرده که این جانور چگونه از این قابلیت برخوردار شده و یا به عبارت دیگر، یوزپلنگ چگونه یوزپلنگ شد؟!

همانگونه که مشخص است، یوزپلنگ ترکیبی از دو کلمه یوز و پلنگ است. یوز در فارسی، بن مضارع یوزیدن است و فعل یوزیدن به معنای “جستن، جهیدن، جستجو و طلب کردن” می‌باشد و یوز را به جهت “جستجوی شکار” به این نام می‌خوانند. به عبارت دیگر یوز یعنی جوینده، طلب‌کننده و شکار کننده. از آنجا که از سگ‌های شکاری هم برای دنبال کردن و گرفتن شکار استفاده می‌شده، به آنها هم یوز گفته می‌شده است. با توجه به تعاریف فوق، بدیهی است که یوزپلنگ به معنای پلنگی است که به دنبال شکار می‌گردد و به اصطلاح با یوزیدن آنرا می‌گیرد.

شاید بتوان گفت که در گذشته برخی بر این باور بودند که یوزپلنگ نوعی پلنگ است و عنوان “پلنگ شکاری” نیز دلیل دیگری بر این مدعا است. البته، برخی یوزپلنگ را نوعی یوز می‌دانستند که پدر یا مادر آن پلنگ باشد و به همین ترتیب، یوزشیر یعنی یوزی که یکی از والدینش شیر بوده است. بعلاوه، واژه دیگری بنام “هَوْبَر” در گذشته وجود داشته که آن هم به معنای یوز و توله یوز بوده، ولی به نظر می‌رسد که این کلمه امروزه منسوخ شده است. با مراجعه به اشعار و متون قدیمی ایرانی، می‌توان دریافت که در گذشته این جانور با نام یوز شناخته می‌شده و کمتر به آن یوزپلنگ گفته می‌شده است.

برای این جانور زیبا در زبان‌های مختلف، نام‌های گوناگونی به کار رفته است، به عنوان مثال، نام عربی آن فهد است، حال آنکه در ترکمنستان به آن “پولام” و در افغانستان “تازی پلنگ” (فارسی دری) و “تازی پرنگ” (پشتو) گفته می‌شود. از سوی دیگر، در پاکستان، به این جانور به براهوئی “یوز” و به مکرانی، “گورک” گفته می‌شود. در زبان سواحیلی که به خصوص در شرق آفریقا رایج است، یوزپلنگ را “دوما” می‌نامند. سابقه استفاده از یوزپلنگ در شکار و همراهی آن با انسان، به بیش از ۵۰۰۰ سال پیش برمی‌گردد که در آن زمان سومریان این جانوران را تربیت کرده و برای شکار با خود همراه می‌ساختند.

یوز یا چیتا دو نوع دارد: نژاد آسیایی و نژاد آفریقایی. با این حال برخی معتقدند گونه‌های بیشتری نیز دارد. گونه‌های یوزپلنگ (چیتا) در شمال غربی، شرق، جنوب و شمال شرقی آفریقا و همینطور در شمال قاره آفریقا تا شبه‌قاره هند مشاهده شده است.

شاه یوز نوعی از یوزپلنگ آفریقایی است که خال‌های روی بدنش بزرگ و به هم وصل است. باید توجه داشت که این حیوان زیرگونه‌ای جداگانه نیست بلکه گونه‌ای از یوزهاست. علت این ساختار بر روی پوست شاه‌یوز یک چیرگی است که در یوزپلنگ‌های جنوب آفریقا به وجود آمده است.

یوزپلنگ (چیتا) اغلب غذایش را از شکار غزال تامین می‌کند. اما آهو، جبیر، قوچ، میش، بز و خرگوش هم شکار می‌کنند.

این حیوان سر کوچکی دارد اما در مقابل دست و پاهایش بلند است. کمر یوز باریک است و بالا تنه تنومندی دارد. سطح بدن یوزپلنگ (چیتا) دایره‌های تیره‌ای بر روی تنالیته قهوه‌ای بدنش ننقش بسته و روی دمش راه‌راه‌های تیره است. دو خط تیره از گوشه داخلی چشم تا نک بینی را فرا گرفته که به خط اشک معروف است.

این حیوان تقریبا از سن ۳ سالگی قادر به تولید مثل است. یوزپلنگ (چیتا) پس از حدود سه ماه باردار بودن فرزندانش، تقریبا ۴ توله به دنیا می‌آورد. و عمر آن کمتر از ۱۴ سال است.