تب شالیزار (لپتوسپیروز یا جلو ساقی) در سگ و انسان: علائم و درمان

لپتوسپیروز، که با نام‌های تب شالیزار و گاهی تب جلوی ساقی نیز شناخته می‌شود، یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مشترک بین انسان و دام (زئونوز) در جهان است. این بیماری باکتریایی هرساله، به‌ویژه در فصل‌های بارانی، هزاران سگ و انسان را در سراسر دنیا درگیر می‌کند و در موارد شدید می‌تواند خطرناک و حتی کشنده باشد.

لپتوسپیروز عفونتی باکتریایی است که توسط باکتری مارپیچی‌شکل (اسپیروکت) به نام لپتوسپیرا ایجاد می‌شود. این باکتری می‌تواند هفته‌ها تا ماه‌ها در آب و خاک مرطوب زنده بماند و به همین دلیل به‌راحتی بین جوندگان، دام، سگ و انسان جابه‌جا می‌شود. جنس لپتوسپیرا به دو گروه اصلی تقسیم می‌شود:

• لپتوسپیرا اینتروگانس (بیماری‌زا): عامل اصلی بیماری در انسان و دام
• لپتوسپیرا بی‌فلکسا (غیر بیماری‌زا): عمدتاً در محیط زندگی می‌کند و بیماری ایجاد نمی‌کند

هر سویه از باکتری معمولاً یک حیوان میزبان اصلی (مخزن) دارد که اغلب بدون علامت خاصی آلوده باقی می‌ماند و باکتری را از طریق ادرار دفع می‌کند:

سگ‌ها به‌ویژه نسبت به سویه‌ی کانیکولا حساسیت بالایی دارند و بزرگ‌ترین حامل این سویه محسوب می‌شوند. سویه‌ی ایکتروهموراژیه نیز به‌طور شایع در سگ‌ها دیده می‌شود. گربه‌ها هم می‌توانند به این بیماری مبتلا شوند، هرچند شیوع و شدت آن در گربه‌سانان به‌مراتب کمتر از سگ‌هاست.

انتقال بیماری معمولاً از یکی از این مسیرها اتفاق می‌افتد:

• تماس مستقیم یا غیرمستقیم با ادرار حیوان آلوده
• تماس با آب، خاک یا غذای آلوده به ادرار حیوان حامل باکتری
• ورود باکتری از طریق زخم و خراش‌های پوستی
• تماس با سطوح مخاطی و ملتحمه چشم
• استنشاق قطرات ریز معلق در هوا

• بارندگی زیاد و رطوبت بالا
• وجود آب‌های راکد و باتلاقی
• افزایش جمعیت جوندگان (به‌ویژه موش) و گوشت‌خواران ولگرد
• فصل‌های گرم و مرطوب سال، به‌خصوص در مناطق شالیزاری و کشاورزی (به همین دلیل به این بیماری «تب شالیزار» می‌گویند)

نکته مهم این است که جوندگان اغلب بدون هیچ علامتی، ماه‌ها باکتری را از طریق ادرار دفع می‌کنند و به همین دلیل یکی از خطرناک‌ترین منابع انتقال بیماری به‌شمار می‌روند.

بیماری در سگ معمولاً به دو شکل حاد و تحت‌حاد بروز می‌کند.

در حالت حاد:

• تب بالا و ناگهانی
• بی‌حالی شدید و عدم تمایل به حرکت
• در موارد شدید، مرگ سریع در اثر خونریزی داخلی

در حالت تحت‌حاد:

• یرقان (زردی پوست و ملتحمه چشم)
• مدفوع خونی
• ادرار تیره و یرقانی، به‌دلیل درگیری کبد
• کاهش اشتها و استفراغ
• افزایش تشنگی و دفعات ادرار، به‌دلیل درگیری کلیه

اگر سگ شما هریک از این علائم را نشان می‌دهد، به‌خصوص در فصل بارانی یا پس از تماس با آب راکد، در اسرع وقت به دامپزشک مراجعه کنید. تشخیص و درمان زودهنگام تأثیر زیادی در نتیجه‌ی نهایی درمان دارد.

لپتوسپیروز عمدتاً یک بیماری شغلی محسوب می‌شود و در دامپزشکان، کشاورزان، گله‌داران، معدنچیان و کارگران صنایع لبنی شایع‌تر است؛ اما شناگران در آب‌های راکد و افرادی که در مناطق سیل‌زده حضور دارند نیز در معرض خطر هستند.

دوره کمون بیماری، یعنی فاصله بین ابتلا تا بروز علائم، معمولاً بین ۲ روز تا ۴ هفته است. علائم شایع عبارت‌اند از:

• تب و لرز ناگهانی
• سردرد شدید
• درد عضلانی، به‌خصوص در ناحیه کمر و ساق پا
• سرفه و درد قفسه سینه
• درد مفاصل
• حساسیت به نور (فتوفوبیا)
• قرمزی چشم بدون ترشح، که یکی از نشانه‌های افتراقی مهم این بیماری است

در بیشتر افراد، بیماری خفیف و شبه‌آنفلوانزایی است و خودبه‌خود بهبود می‌یابد. اما در درصد کمی از موارد، بیماری به شکل شدیدتری به نام بیماری وایل (Weil's disease) پیشرفت می‌کند که با یرقان، نارسایی کلیه و خونریزی همراه است. به همین دلیل در صورت بروز علائم بالا، به‌خصوص همراه با زردی پوست، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.

دامپزشک یا پزشک برای تأیید تشخیص معمولاً از این روش‌ها استفاده می‌کند:

• آزمایش خون و بررسی عملکرد کبد و کلیه
• تست آگلوتیناسیون میکروسکوپی (MAT)، که استاندارد طلایی تشخیص محسوب می‌شود
• آزمایش PCR برای شناسایی مستقیم DNA باکتری
• کشت خون یا ادرار در موارد خاص

درمان شامل آنتی‌بیوتیک‌تراپی، معمولاً داکسی‌سایکلین یا پنی‌سیلین، همراه با درمان حمایتی برای کبد و کلیه است. در موارد شدید، بستری و مایع‌درمانی وریدی ضروری می‌شود. هرچه درمان زودتر آغاز شود، شانس بهبودی کامل بیشتر است.

در انسان نیز آنتی‌بیوتیک، به‌ویژه در مراحل اولیه بیماری، معمولاً منجر به بهبودی کامل می‌شود. در موارد شدید (بیماری وایل) ممکن است بستری، دیالیز یا مراقبت‌های ویژه لازم باشد.

• خشکاندن باتلاق‌ها و آب‌های راکد اطراف منزل یا محل کار
• مبارزه با جوندگان و کنترل جمعیت گوشت‌خواران ولگرد
• شناسایی و درمان به‌موقع دام‌های آلوده
• اجتناب از شنا یا تماس با آب‌های راکد و کدر، به‌خصوص پس از بارندگی
• استفاده از دستکش و پوشش مناسب برای افرادی که به‌طور شغلی با دام یا آب و خاک آلوده در تماس هستند
• واکسیناسیون منظم حیوانات اهلی، به‌خصوص سگ‌ها

1. نوبت اول: سن ۱۲ هفتگی
2. نوبت دوم: سن ۱۶ هفتگی
3. تکرار: به‌صورت سالانه

واکسیناسیون به‌طور کلی ایمنی قابل‌قبولی ایجاد می‌کند، هرچند ممکن است در برابر همه‌ی سویه‌های باکتری محافظت کامل ایجاد نکند. به همین دلیل رعایت نکات بهداشتی محیطی هم‌زمان با واکسیناسیون توصیه می‌شود.

تب شالیزار (لپتوسپیروز) بیماری‌ای است که با رعایت چند اصل ساده - کنترل جوندگان، پرهیز از تماس با آب‌های راکد و مهم‌تر از همه واکسیناسیون منظم سگ - تا حد زیادی قابل پیشگیری است. اگر سگ شما علائمی مانند بی‌حالی، زردی یا کاهش اشتها نشان می‌دهد، یا خودتان پس از تماس با آب یا خاک مشکوک دچار تب و درد عضلانی شده‌اید، بدون معطلی به دامپزشک یا پزشک مراجعه کنید؛ تشخیص زودهنگام مهم‌ترین عامل در بهبودی کامل است.