روز جهانی دامپزشکی: تاریخ، شعار و سلامت واحد

اگر در جست‌وجوی اینترنتی به تاریخ‌های متفاوتی برای «روز دامپزشکی» برخورده‌اید، تنها شما نیستید؛ در واقع دو مناسبت متفاوت و مرتبط با این نام وجود دارد: یکی «روز جهانی دامپزشکی» (World Veterinary Day) که در سطح بین‌المللی و در آخرین شنبه ماه آوریل هر سال برگزار می‌شود، و دیگری روز ملی دامپزشکی که مختص تقویم ایران است. در این مطلب هر دوی این مناسبت‌ها، شعار امسال روز جهانی دامپزشکی، مفهوم «سلامت واحد» (One Health) و اهمیت این روز برای صاحبان حیوانات خانگی را بررسی می‌کنیم.

روز جهانی دامپزشکی (World Veterinary Day) در سال ۲۰۰۰ توسط اتحادیه جهانی دامپزشکی (World Veterinary Association یا WVA) بنیان‌گذاری شد و هرساله در آخرین شنبه ماه آوریل میلادی برگزار می‌شود. ریشه‌های این اتحادیه به سال ۱۸۶۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که پروفسور جان گمجی از دانشکده دامپزشکی ادینبورگ، نخستین کنگره بین‌المللی دامپزشکی را در هامبورگ آلمان برگزار کرد. خودِ اتحادیه جهانی دامپزشکی (WVA) به شکل رسمی در سال ۱۹۵۹ در کنگره‌ای در مادرید تأسیس شد.

هدف این روز، افزایش آگاهی عمومی درباره نقش حیاتی دامپزشکان در سلامت حیوانات، سلامت عمومی جامعه و امنیت غذایی است. هرساله اتحادیه جهانی دامپزشکی یک شعار مشخص برای این روز انتخاب می‌کند تا روی یک جنبه خاص از دامپزشکی تمرکز کند؛ به همین دلیل محتوای این روز هرسال تازه می‌شود.

در کنار روز جهانی دامپزشکی، ایران روز ملی جداگانه‌ای هم برای دامپزشکی دارد که با تاریخ جهانی آن یکسان نیست. بر اساس منابع موجود، ۱۴ مهرماه به‌عنوان روز دامپزشکی در تقویم ایران انتخاب شده است؛ روزی که گفته می‌شود پیشنهاد آن از سوی دکتر حسن تاج‌بخش، از چهره‌های شناخته‌شده علم دامپزشکی ایران، در سال ۱۳۶۹ مطرح و پس از تأیید نهادهای مربوطه ثبت شده است.

این دوگانگی گاهی باعث سردرگمی می‌شود؛ اگر به‌دنبال تاریخ دقیق «روز دامپزشکی» در تقویم ایران هستید، به ۱۴ مهر توجه کنید، و اگر منظورتان مناسبت بین‌المللی و شعار جهانی هرسال است، باید به آخرین شنبه آوریل مراجعه کنید. این دو مناسبت از نظر تاریخ و نهاد برگزارکننده کاملاً مستقل از هم هستند.

اتحادیه جهانی دامپزشکی شعار روز جهانی دامپزشکی در سال ۲۰۲۶ (که در تاریخ ۲۵ آوریل برگزار شد) را «دامپزشکان؛ نگهبانان غذا و سلامت» (Veterinarians: Guardians of Food and Health) اعلام کرد. این شعار به نقش سیستماتیک خدمات دامپزشکی در تأمین ایمنی غذایی، امنیت غذایی، سلامت عمومی و سلامت حیوانات در سراسر جهان اشاره دارد. به گفته این اتحادیه، دامپزشکان از مزرعه تا سفره، نقش خط مقدم را در اطمینان از سالم، مغذی و مسئولانه‌بودن مواد غذایی با منشأ حیوانی ایفا می‌کنند؛ از نظارت بر سلامت دام در مزارع گرفته تا بازرسی کشتارگاه‌ها، کنترل بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان و مقابله با مقاومت ضدمیکروبی.

لازم به یادآوری است که شعار هرسال روز جهانی دامپزشکی تغییر می‌کند؛ بنابراین شعارهای سال‌های گذشته، از جمله شعار «آموزش مستمر با تمرکز بر سلامت واحد» که در یکی از سال‌های پیشین انتخاب شده بود، دیگر شعار رسمی امسال محسوب نمی‌شود.

«سلامت واحد» یا One Health، رویکردی است که سلامت انسان، سلامت حیوانات (اهلی و وحشی) و سلامت محیط‌زیست را به‌هم‌پیوسته و غیرقابل‌تفکیک می‌داند. طبق این رویکرد، بسیاری از تهدیدهای سلامت جهانی، مثل بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان (زئونوز، از جمله هاری، آنفلوانزای پرندگان و بیماری‌های منتقله از غذا)، مقاومت ضدمیکروبی، و آلودگی‌های زیست‌محیطی، تنها زمانی به‌طور مؤثر قابل‌کنترل هستند که هر سه حوزه سلامت به‌طور هماهنگ در نظر گرفته شوند.

از سال ۲۰۲۲، چهار سازمان بین‌المللی اصلی که این مفهوم را دنبال می‌کنند، در قالب گروهی به نام «چهارجانبه» (Quadripartite) با یکدیگر همکاری رسمی دارند: سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، برنامه محیط‌زیست ملل متحد (UNEP)، سازمان بهداشت جهانی (WHO)، و سازمان جهانی بهداشت حیوانات (WOAH). نکته‌ای که در برخی منابع فارسی به اشتباه ذکر می‌شود این است: سازمانی که مسئول سلامت حیوانات است، در حال حاضر با نام WOAH (به‌جای نام قدیمی‌تر OIE) شناخته می‌شود؛ این سازمان که پیش‌تر Office International des Epizooties نام داشت، در سال ۲۰۲۲ نام اختصاری خود را رسماً از OIE به WOAH تغییر داد. همچنین باید توجه داشت این سازمان با سازمان بهداشت جهانی یا WHO (که مسئول سلامت انسان است) کاملاً متفاوت است و نباید این دو با هم اشتباه گرفته شوند.

نقش دامپزشکان بسیار فراتر از درمان حیوانات خانگی است. برخی از مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت آنها در چارچوب سلامت واحد عبارت‌اند از:

• نظارت بر ایمنی غذایی: از بازرسی دام و طیور پیش و پس از کشتار تا نظارت بر فرآوری محصولات لبنی، گوشتی و تخم‌مرغ.
• پیشگیری و کنترل بیماری‌های مشترک انسان و حیوان (زئونوز): بیماری‌هایی مثل هاری، بروسلوز، آنفلوانزای پرندگان و برخی بیماری‌های انگلی که می‌توانند از حیوان به انسان و گاهی برعکس منتقل شوند.
• مدیریت مقاومت ضدمیکروبی: استفاده مسئولانه از آنتی‌بیوتیک‌ها در دامپروری، برای جلوگیری از شکل‌گیری باکتری‌های مقاوم که سلامت انسان را هم تهدید می‌کنند.
• مراقبت مستقیم از سلامت و رفاه حیوانات: از واکسیناسیون و درمان بیماری‌ها گرفته تا مشاوره تغذیه و رفتار، که هسته اصلی کار روزمره اکثر دامپزشکان است.

اگرچه شعار امسال بیشتر بر امنیت غذایی و دامپروری تمرکز دارد، این روز فرصت خوبی است تا صاحبان حیوانات خانگی هم نقش دامپزشک خانواده خود را یادآوری کنند. چند پیشنهاد ساده برای گرامیداشت این روز:

• اگر واکسیناسیون یا چکاپ دوره‌ای حیوان خانگی‌تان عقب افتاده، این روز را بهانه‌ای برای هماهنگی نوبت بعدی قرار دهید.
• از دامپزشک ثابت خود، حتی با یک پیام کوتاه یا نظر مثبت آنلاین، قدردانی کنید؛ شغلی که ساعات کاری طولانی و تصمیم‌های دشوار زیادی را در بر دارد.
• اگر فرزند یا آشنای علاقه‌مند به حیوانات دارید، این روز فرصت خوبی برای آشنایی او با مسیر تحصیلی و شغلی دامپزشکی است.

در هر صورت، چکاپ‌های دوره‌ای و واکسیناسیون منظم، همچنان مؤثرترین راه پیشگیری از بسیاری از بیماری‌های قابل‌انتقال بین حیوان خانگی و اعضای خانواده است؛ برنامه دقیق واکسیناسیون یا درمان هر حیوان خانگی را باید همیشه دامپزشک معالج همان حیوان مشخص کند.

روز جهانی دامپزشکی، فرصتی است برای قدردانی از حرفه‌ای که نقشش فراتر از درمان حیوانات خانگی است و به‌طور مستقیم به سلامت غذا، پیشگیری از بیماری‌های مشترک انسان و حیوان و سلامت عمومی جامعه هم گره خورده. شعار امسال، «دامپزشکان؛ نگهبانان غذا و سلامت»، دقیقاً همین ارتباط را برجسته می‌کند. چه ۲۵ آوریل را به‌عنوان روز جهانی دامپزشکی جشن بگیرید و چه ۱۴ مهر را به‌عنوان روز ملی دامپزشکی در ایران، هر دو مناسبت یک پیام مشترک دارند: قدردانی از افرادی که سلامت حیوانات خانگی، دام‌های کشور و در نهایت، سلامت خودمان را تضمین می‌کنند.